Bir ejdere ait kalıntılar...
...İngiltere'nin güneydoğu kıyısındaki Dorset kayalıklarında keşfedildi.
200 milyon yıldır bu kayaların arasında saklı kalmış bir ejdere ait kalıntılar...
Bu muazzam deniz sürüngenleri denizlere hükmederken...
...dinozorlar da karalara hükmediyordu.
Bu canlının bilimsel adı ihtiyozordur.
Jura Devri'nden beri...
...bu canlının fosilleşmiş kemikleri bu kayalıkların arasında sıkışıp kalmıştı.
Ancak artık onun ve hikayesinin ne olduğunu ortaya çıkarma zamanı geldi.
Burada bir sürü kemik parçası var.
Kemikler o kadar iyi muhafaza edilmiş ki...
bu olağanüstü canlıların yaşamları hakkında pek çok yeni bilgiye ulaşabiliriz.
Bilim insanlarından oluşan bir ekiple birlikte...
...bu canlının iskeletini yeniden inşa edip...
...günümüzde yaşayan canlılarla kıyaslayacağız.
Nasıl göründüklerini anlamaya çalışacağız.
Elimizde ihtiyozorun derisinin gerçek bir bölümü var.
Olağanüstü!
Açık denizlerde nasıl hayatta kaldıklarını bulmaya çalışacağız.
Bu bütünüyle yeni bir tür ihtiyozor olabilir mi?
Bu canlının yaşamına dair kanıt arayışımız...
...bizi nasıl öldüğüne yönelik adli bir araştırma yapmaya sevk ediyor.
200 milyon yıllık bir cinayetin sır perdesini aralamaya çalışıyoruz.
Bu gizemi çözerek, bir zamanlar kıyılarımızda hayat bulan,
...Jura Devri denizlerindeki olağanüstü yaşamlara ışık tutacağız.
Çeviri: Ali GÖL & skopofil Keyifli Seyirler.
Bu muhteşem ejderin hikayesi...
...İngiltere'nin güney kıyısında bulunan Dorset'te...
...dünyadaki en önemli jeolojik bölgelerden biri olan Jurassic Coast'ta başlar.
Bu alan Devon'dan Dorset'e kadar yaklaşık 160 kilometre boyunca uzanır.
Ve burası ilk jeologların bugün dünyada bulunan yaşamdan farklı olarak...
bir zamanlar dünyaya canavar sürüngenlerin hükmettiğine dair kanıtları...
...elde ettikleri yerdir.
Bu canlıların milyonlarca yıl önce burada yaşadığına dair olan kantılar...
...hala bu sahillerde bulunabilir.
Fosil avcıları yüzyıllardır buraya gelerek...
...kolayca aşınabilen bu kayalıklarda...
...birbiri ardına, heyecan verici şeyler bulma imkanı elde ettiler.
Fosil aramaya çocukluğumda başlamıştım...
ve yeni bir şeyler keşfedebilme heyecanımı ve isteğimi hiç kaybetmedim.
Buradaki en yaygın fosil türü sarmal kabuklu ammonitlerdir...
...ve onları her yerde bulabilirsiniz.
Mesela bu kayanın üzerindeki gibi.
Buradaki sarmal şekli görebilirsiniz...
...ancak yüzeyinin çoğunluğu deniz tarafından aşındırılmış.
Bununla birlikte biraz şanslıysanız bu tür bir kaya parçası bulup...
...içine baktığınızda ammonitin kenarını görürsünüz...
...ve eğer kırabilirsem... Koruyucu gözlüğü takıp, vurursam...
Buna ne dersiniz?
Nasıl tak diye buldum. Saniyede...
Ammonitler bu sahilde oldukça yaygındır...
ama tanığım en yetenekli fosil avcılarından biri olan bu adam tarafından...
...arada sırada çok nadir...
...ve olağanüstü bir şeyler de bulunur.
Chris Moore 30 yıldan uzun süredir burada fosil topluyor.
Yakın bir tarihte içinde sıra dışı bir şey olabileceğini düşündüğü bir kaya buldu.
Atölyesine geri dönerek, bir ihtiyozorun yüzgeçlerine ait olduğunu...
...ilk bakışta anladığı bu küçük,
...muhteşem şekilde korunmuş kemiklerin oluşturduğu mozaiği açığa çıkardı.
Fakat bu daha önce gördüklerinden biraz farklıydı.
Hala fosil topluyorum.
Hatta nispeten daha yaygın bulunan,
...ufak bir ihtiyozorun kalıntıları bende mevcut.
Bu yaklaşık 10 yıl önce Chris'in Dorset'te bulduğu bir ihtiyozor.
Bunun kadar muhteşem bir şeyi hiç bulamadım.
Çenesini, dişlerini ve yüzgeçlerini görebilirsiniz.
Ve Dorset, bu canlılardan birine ait...
...eksiksiz bir iskeletin bulunduğu ilk yerdir.
Bu ilk defa 1814 yılında yayınlanan,
...bu canlıya ait bir resim.
İnsanlar bunun bir tür canavar olduğunu düşünmüştü ama tam olarak neydi?
Bunun sürüngenlerle balıklar arasında bir geçiş canlısı olduğunu düşündüler...
...bu yüzden ona ihtiyozor adını verdiler;
...deniz kertenkelesi veya deniz ejderi...
O zamandan beri, Jurassic Coast'ta pek çok ihtiyozor fosil parçası keşfedildi.
Ancak eksiksiz bir iskelet bulmak oldukça ender bir durumdur.
Chris'in bulduğu ihtiyozora ait kalıntı...
...şu ana kadar burada keşfedilen kalıntılardan oldukça farklı.
Fosilin bulunduğu sahile ulaşmak o kadar da kolay değil.
Yüksek gelgitte, oraya ancak tekne ile gidebiliriz.
Chris'e iskeletin geri kalanının nerede olabileceğini sordum.
Uçurumun en altındaki kireç taşı tabakasının üzerinde.
Orada yaklaşık olarak 2 metrelik bir kil katmanı var...
...ve kireçtaşı tabakasına ulaşabilmek için o bölgedeki malzemeleri çıkarmak zorundayız.
- Sıkı bir çalışma gerektiriyor. - Epeyce kazmamız lazım evet...
...ve ayrıca kış gelmeden ve havalar kötüleşmeden önce bunu yapmak zorundayız...
...çünkü toprak kayması meydana gelirse fosili sahile doğru itecek ve yok edecek.
Jura Devri’nde tüm bu alan sular altındaydı.
Karadan ayrışan deniz tabanındaki çökeltiler şist ve kireçtaşı tabakalarını oluşturdu.
Ardından kara yükselerek deniz geri çekildi...
...ve kayaların içinde bir zamanlar bu antik denizlerde yaşayan...
...canlılarına ait kalıntıları bulmamıza imkan tanındı.
Ammonitlerin yanı sıra...
...köpekbalıkları gibi canlılara ait olan kemikler de mevcut.
Fakat o zamanın en büyük yırtıcısı sürüngenler olan ihtiyozorlardı.
150 milyon yıldan uzun süre denizlere egemen oldular.
Kazı için izinlerin alınmasının ardından...
...ekip ihtiyozor iskeletinin geri kalanının orada olduğunu düşündükleri...
...belirli bir katmana inebilir.
Bir sonraki çıkıntıya inmem için birkaç metreye daha ihtiyacım var.
Bu tehlikeli bir iş. Bu uçurumlar hiçbir belirti olmadan bir anda çökebilir.
Fosilin herhangi bir parçasına zarar vermediklerinden emin olmak için...
...ekip, kazıyı elleriyle gerçekleştiriyor.
Bir sürü kök var.
Diğer kemiklerin bulunmasını umdukları kireç taşı katmanına ulaşabilmek için...
...tonlarca kili kazıp kaldırmaları gerekiyor.
Burası ihtiyozora ait eksiksiz bir iskeletin ilk defa keşfedildiği çok özel bir sahil.
İlk fosil 19. yüzyılda Mary Anning adındaki önemli bir kadın tarafından bulundu.
Mary, Lyme Regis'in ufak bir kasabasında yaşayan...
...ve hobi olarak fosil toplayan bir marangoz ustasının kızıydı.
Mary 11 yaşındayken babasını kaybetti...
...ve kardeşiyle birlikte, dul annesine yardım edebilmek için...
...ziyaretçilere fosilleri satmaya başladılar.
Burada bulunan Lyme Regis Müzesi ona ve bulduklarına ev sahipliği yapıyor.
Mary'nin fosil bulmada olağanüstü bir yeteneği vardı...
...ve 1811 yılında...
...daha önce kimsenin varlığından haberdar olmadığı bu devasa canlıyı keşfetti.
Dinozorlar o günlerde daha keşfedilmemişti.
Öyle ki tarih öncesi devirde yaşamış bu devasa canlılara dair...
...kimsenin bir fikri yoktu.
Bu yüzden bu keşif büyük bir sansasyon yarattı.
Ardından bu tarih öncesi canavarlara "deniz ejderi" ismi verildi.
Bilim insanları bu canlıların yaşamlarına dair tahminlerde bulunurken...
...sanatçılar da bu canlıların nasıl göründüğünü,
...nasıl davrandığını hayal etmeye çalıştılar.
Kayalıklara geri döndüğümüzde Chris ve ekibini arı gibi çalışırken buluyoruz.
Ancak daha fazla kemik bulabilmiş değiller.
Bu çok ağır bir parça. Mezar taşı gibi...
Chris, yüzgeçlerin ait olduğu iskeletin buralarda bir yerlerde olduğundan emin...
...bu yüzden her kayayı kontrol ediyor.
Çok güzel bir kayaç!
- İlginç bir şey var mı? - Tamtamlar çalınsın.
Yokmuş.
- Atın aşağıya. - Evet.
- Görünürde hiç mi bir şey yok? - Hiçbir şey yok.
Tanrım, bu çok zor bir iş.
Umarım orada bir şeyler vardır. Bakamayacağım!
- Ne buldunuz? - Kemik var burada.
Buradan buraya kadar bir sürü kemik var. Şurada da var. Hepsi burada!
En sonunda ekip emeklerinin karşılığını alıyor.
Bir sürü kemik bulduk!
- Bir sürü kemik var. - Muhteşem!
Bu ne? Omurlardan biri mi bu?
Ancak kemikler, ekibin onları bulmayı umduğu konumda değildi.
Kemiklerin uçurumun tam sınırında olmasını beklerlerken...
...içeri doğru uzandığını fark ettiler.
Bunların hepsini kaldırmak zorundayız.
Bu daha fazla çalışma demek.
Bunlar yetmezmiş gibi bir de fırtına yaklaşıyor.
Yağmur başladı, sanırım sığınacak bir yer bulmak zorunda kalabiliriz.
Şu an için çalışmalara daha fazla devam edemeyiz. Yağmur çok şiddetli.
Gerçi bu çok güzel bir gökkuşağı var ama.
Fırtınanın devam etmesi durumunda bu gökkuşağı bizi azıcık teselli edebilir.
Denizden gelen şiddetli dalgalar ve aşırı yağış...
kemikleri bulma şansımızı ortadan kaldıracak bir toprak kaymasına neden olabilir.
Chris deniz ejderine ait ön yüzgeçleri...
...böylesi bir fırtınanın ardından bulmuştu.
Bulduğu yüzgeç bu fosilde bir şeylerin olduğuna dair onu ikna etti.
Bulduğu yüzgeci, bu kayalıklarda keşfedilen ihtiyozor yüzgeçleriyle kıyasladığınızda...
...bunun nedenini anlayabilirsiniz.
Bu yetişkin bir ihtiyozor ve bunlar da bu canlının yüzgeçleri.
Bununla karşılaştırdığınız zaman...
- Çok büyük. Kesinlikle. - Bunun gibi bir şeyi daha önce hiç görmedim.
Burada tek bir sırada yarım düzine kadar kemik var, orada kaç tane var?
En az 8 veya 9 tane var ancak görüldüğü gibi elimde tuttuğum boyca daha uzun.
Bu da yaklaşık iki katı kemik olduğunu gösteriyor.
- Ve yüzgecin şekli tamamen... - Çok farklı.
- O zaman bu yeni bir tür olmalı, değil mi? - Sanırım öyle.
- Bunun gibi bir şeyi daha önce hiç görmedim. - Çok heyecan verici!
Bu günlerde yeni bir tür ihtiyozor bulmak oldukça ender bir durum.
Son 200 yılda burada yalnızca 9 adet keşfedildi.
Peki bu tuhaf yüzgeçler...
...eşi benzeri olmayan bu ihtiyozorun yaşayışı hakkında bilgi verebilir mi?
Bu soruya cevap bulabilmek için yüzgecin 3 boyutlu modelini oluşturacağız.
Tabii bunu yapabilmek içinse ilk olarak yüzgeçleri taratmamız gerekiyor.
Bu amaçla Chris onları Southampton Üniversitesi'ne götürüyor.
Burada, Mühendislik Fakültesi...
...ülkedeki en yüksek çözünürlüklü tarayıcılarından birine sahip.
Elinde 200 milyon yıllık deniz sürüngeni ile birinin gelmesi sık yaşanan bir şey değil.
Makine eskiçağ sikkelerinden tutun da uzay mekiği parçalarına kadar...
...her şekildeki ve boyuttaki nesneleri tarayabilir.
Fosil kendi etrafında dönerken tarayıcı binlerce X ışını göndererek...
...yüzgece ait görüntünün elde edilmesini sağlıyor.
Çok geçmeden ilk görüntüler ortaya çıkıyor.
Gerçekten harika. Çok net bir görüntü bu.
Yüzgecin altındaki kemikleri bile görebiliyorum.
Şu anda sadece tek taraftan tarama yapıyoruz.
Numuneye yönelik çoklu tarama yapacağız...
...ve bunların hepsini bir araya getirerek 3 boyutlu bir görüntü elde edeceğiz.
Yüzgece ait taramalar Bristol Üniversitesi'ne gönderildi.
Burada, bilim insanları kayanın içindeki kemiklerin her birini ayırıp
...3 boyutlu modelini oluşturmak için bir araya getirecekler.
Ekip, yüzgecin şekli ve yapısı hakkında ayrı bir heyecan duyuyor...
...ve ben de nedenini öğrenmek için yanlarına gidiyorum.
Burada kemiklerin yapısına bakarak oluşturduğumuz yüzgeç bölümünü görüyorsunuz.
Böylece eskiden göründüğü şekle en yakın sonucu elde ettik.
Canlının türünü belirlemek için bu yüzgeç modelini kullanabiliriz.
Yüzgecin boyutundan ve kemiklerin birleşim şeklinden dolayı...
...bunun diğer ihtiyozorlardan farklı ve yeni bir tür olabilme ihtimali var.
- Bu muhteşem bir durum olurdu. - Gerçekten çok heyecan verici olur.
Fosilin geri kalan kısmı bulunana kadar bundan emin olamayacağız...
...ancak elimizdeki yüzgeç bize bu canlının nasıl yüzdüğü hakkında bilgi verebilir mi?
Yüzgecin içinde sabit durmasını sağlayan pek çok kemik var...
...ayrıca bu kemikler canlının suyun içinde manevra yapmasına imkan tanıyor.
- Şurada kıkırdak olması lazım, değil mi? - Evet.
Aslına bakarsanız kemiklerin arasındaki tüm boşluklarda...
...ve buna ek olarak yüzgecin tüm kenarında kıkırdak vardı.
Yüzgecin etrafını saran bu kıkırdak dokusu suyu yarabilmesinde kullandığı...
...kanat benzeri bir yapıya sahip olmasını sağlıyordu.
- Kendilerine doğru çekebiliyorlar mıydı? - Muhtemelen hayır.
Kasları ve kasların bağlandığı yerleri incelediğimizde...
...yüzgeçlerin yukarı aşağı hareket ettiğini ve canlının hızlı bir şekilde dönmesine...
...veya yolundan şaşmadan hareket etmesine yardım ettiğini görebiliriz.
Yüzgeçlerin şekli ve hareket biçimi...
...günümüzde yaşayan bir canlının yüzgecini kullanma yöntemine çok benziyor.
Bu hayvan genellikle Karayipler gibi tropikal sularda yaşar.
Jura Devri’nde İngiltere çevresindeki sular bu suların sıcaklığına oldukça yakındı.
Ve sözünü ettiğimiz hayvan ise yunuslardır.
Yunuslar ihtiyozorlar gibi sürüngen değil, memeli hayvanlardır.
Yine de bu iki hayvanın vücut şekilleri birbirlerine çok benzerdir.
Her iki canlının ön yüzgeçleri...
...suyun içinde dönerken ve ilerlerken kararlı bir şekilde hareket etmelerini sağlar.
Ve her ikisi de benzer sırt yüzgeçlerine sahiptir.
Aralarında 200 milyon yıl olmasına rağmen...
...yunuslar ve ihtiyozorlar pek çok fiziksel özelliği paylaşırlar...
...çünkü benzer çevresel koşullara karşı...
...aynı şekilde evrimleşmişlerdir.
Yunuslar gibi ihtiyozorlar da bir zamanlar karada yaşayan bir canlıdan evrimleştiler.
Suyun içindeki yaşama adapte oldukları zaman yürüme yetilerini kaybettiler...
...ve vücutları aerodinamik bir yapıya kavuşarak...
...ön ayakları yüzmeye yardımcı olan yüzgeçlere dönüştü.
Ancak ihtiyozorların yunuslardan farklı olan iki önemli özelliği vardı.
Yunusların kuyruk yüzgeci yatay biçimdedir...
...ve ileriye doğru gidebilmek için bu yüzgeçleri aşağı yukarı hareket ettirir.
Fosillerden edindiğimiz bilgilere göre ise
...ihtiyozorların kuyruk yüzgeçleri bu köpekbalıkları gibi dikey biçimdeydi...
...ve bu nedenle yüzerken kuyruklarını sağa sola sallayarak hareket etmektelerdi.
Ayrıca yunuslardan farklı olarak ihtiyozorlar arka yüzgeçlere sahiptiler.
Ve bu yüzgeçler onlara dengeli bir biçimde yüzme imkanı tanıyordu.
Buna ek olarak ihtiyozorumuzun yüzgeçleri...
...ak yüzgeçli köpekbalıklarının sahip olduğu gibi geniş ve uzundu.
Bu yüzgeç şekli ak yüzgeçli köpekbalığının yiyecek arayışında az enerji harcayarak...
...uzun mesafeleri kat etmesini sağlıyor.
Peki bu özelliği ihtiyozorumuzun uzak mesafeleri kat eden...
...ve Lyme Regis denizlerine arada sırada gelen bir canlı olduğunu gösterir mi?
Ve bu da daha önce kimsenin onları burada bulamamasının nedeni olabilir mi?
Kazı alanına geri dönüyoruz, yağmur sonunda dindi.
Fakat atlatılan fırtına kışın gelmekte olduğunu gösteriyor.
Havalar kötüleşmeden önce, ekip ihtiyozora ait diğer kalıntılara ulaşmalı.
Kayalar bu kadar sağlam işte. Çivinin ucu nasıl da büküldü.
Şimdi neyle uğraştığımızı anlayabilirsiniz.
Sonunda iskeletin geri kalanının izlerini buluyorlar.
- Bir sürü kemik var burada. - Evet.
Kaburga kemikleri diğer şeyler...
Ve bir başka heyecan verici keşif daha yaptılar.
- Deri parçası mı o? - Evet, bak.
Fosilleşmiş deri kalıntılarına dair belirtiler var.
- Nadir bulunuyorlar, değil mi? - Evet, oldukça nadirler.
Kemikleri ve deriyi içeren kaya bloğu diğerleri gibi aşağıya atılamaz.
Dikkatli bir şekilde bağlanarak usulca indirilmeliler.
İlkini indirdik ancak birkaç tane daha var ve diğerlerini de halledersek iyi olur.
İşbaşı yapmalarının üstünden 2 hafta geçtikten sonra...
...gelişmelere bakmak için yanlarına gidiyorum.
- Nasıl gidiyor? - Şimdiye kadar çok iyi.
- Bayağı ilerlemişsiniz. - Evet, yaklaşık olarak 20 ton var burada.
- Gerçekten mi? - Evet.
Ne oldu? Sıkıştı mı?
- Hayır, her şey yolunda. - Öyle mi? Tamam.
- İçinde ne var sence? - Bu parçanın içinde omurga,
...göğüs kafesinin bir parçası ve kesinlikle arka yüzgeçlerden biri var.
Bu kemiklere ait kesiti görebilirsiniz.
Ekip devasa kaya bloklarını aşağıya indirirken...
...Chris bana şu ana kadar bulduklarını gösteriyor.
Bak şurada görebilirsin.
- Biraz ıslatırsam... - Evet, orada bir şeyler var.
- Şimdi daha belirgin oldu, evet. - Evet.
Gün ışığının altında parlayan yerler belkemiğinin, vertebral kolonun bir parçası.
Bunlar da omurgaya bağlı olan kaburga kemikleri...
- ...ve omurganın içinden çıkan sinirler. - Sırtındaki omurların içinden çıkan?
- Evet, ayrıca deri kalıntısı da var burada. - Ciddi olamazsın? - Evet, var.
- Buradan görebiliyor musun? - Aslında aşırı siyah renkte.
Burada izlerin üstünde görebilirsin.
Bu harika bir haber ancak bir şeyler kafamı kurcalıyor.
Kafası bu tarafta mı yoksa şu tarafta?
Muhtemelen burada, bir sonraki kaya parçasında.
- Ve orada değil mi? - Şimdilik.
Hadi be!
Kaç ton daha çıkaracaksınız?
Birkaç ton!
Pekala.
Kaya parçaları sahile indirilir indirilmez...
ekip fazlalık olan kireç taşlarını kırarak parçaların daha hafif olmasını sağlıyor.
Sonrasında bile aşırı derecede ağırlar.
Öyle ki onları Lyme Regis'e götürebilmek için...
...yüzer iskeleye yükleyip tekne ile çekiyorlar.
Böylece 200 milyon yılın ardından...
...ihtiyozorumuz bir defa daha sularla buluşuyor.
Kazı bitmiş olabilir ancak araştırmalar daha yeni başlıyor.
Şimdi ise işler daha hassas bir hal aldı. Kireç taşını parçalamak için...
...balyozlar yerine küçük titreşimli keskiler kullanılıyor.
Tamamlanması aylar sürecek detaylı bir çalışma.
Göremediğiniz bir şeyi yeniden birleştirmek gibi.
Bir suçu araştırırmış gibi.
Ne olduğunu ortaya çıkarana kadar hikayesini ve içinde ne olduğunu bilmiyorsun.
Hayatım boyunca bunun gibi bir ihtiyozora rastlamadım...
...bu yüzden ortaya çıkardığımız her bir kemik parçasıyla heyecanlanıyoruz...
...çünkü neler olduğundan, tam olarak neye benzeyeceğinden emin olamıyorsunuz,
...bu gerçekten diğerlerinden çok farklı.
Günlerce ve haftalarca...
Chris ve ekibi iskeletin diğer parçalarını gözler önüne sermek için sabırla çalıştılar.
Ve onlar çalışırken, kemikler çok ilgi çekici bir şeyi ele veriyor.
Ve ben de şöyle bir bakınmak için Chris'in atölyesine uğruyorum.
Pleziyozoru geçmek biraz zor.
Burada gerçekten de çok değerli şeyler var.
Bir haftalık çalışmanın ardından Chris omurgayı ve kaburga kemiklerini açığa çıkardı.
Şimdiye kadar olan bu.
Ve bunu yaparak çok şaşırtıcı bir keşfe imza attı.
Saldırıya uğramış gibi görünüyor.
- Vay canına! - Göğüs kafesi boyunca pek çok kırık var.
Eğer bu kaburga kemiğine bakarsan buraya kadar gelip ardından aşağı indiğinde
...bu kemik parçasının onunla eşleştiğini ve onun da buraya doğru gittiğini görürsün.
...yani bu kemik üç parçaya ayrılmış.
Olağanüstü! Peki buraya ne olmuş?
Burada, omurganın gerçekten ayrıldığını görüyoruz.
Kesin olarak söyleyebilirim ki bu saldırı o hayattayken yapılmış...
...ve yüzgeçleri koparılmış.
Nereye gidebilirler ki?
Ama çok garip bir konumdalar, değil mi? Demek istediğim yanlış pozisyondalar.
Esasında bu konumda olmalıydılar...
...ve diğer tarafa bakmalıydılar ancak burada koparılıp terse çevrildiğini görüyoruz.
Vay canına!
- Peki kafası ne taraftaydı? - Kafası burada olmalıydı.
Buradaki kemik sonuncu omurlardan biri.
- Ense tarafında mı? - Evet.
Başı tamamen koparılmış...
...ve elimizde herhangi kanıt, diş izi veya bir kemik parçası yok. Tamamen gitmiş.
- Yani bu bir cinayet! - Kesinlikle!
- Gerçekten mi? - Evet, bence öldürüldü.
Sence bir yırtıcı kafasını mı kopardı, böyle mi düşünüyorsun?
Kim bilir? 200 milyon yıl önceydi, sadece tahminde bulunabiliriz, değil mi ama?
Yani bu cesedin tamamının olmadığı bir cinayet hikayesi.
Daha fazla bilgiye ulaşmak için iskeletin geri kalanını ortaya çıkarmalıyız.
Bu yüzden herkes işinin başına geçmeli.
Beni bile işe dahil ettiler.
Göründüğünden daha zor.
Çok iyi!
Yarın gel başla!
- Böyle iyi mi? - İyi, çok iyi.
- Kemiğe çok yaklaşmadım değil mi? - Hayır, kesinlikle. - Çok şükür!
Peki kayıp kafaya ne oldu?
Eğer gerçekten koparıldıysa Chris onu sahilde bir yerlerde bulabileceğini düşünüyor
...bu yüzden eline geçen her fırsatta ilk parçayı bulduğu bölgeyi didik didik arıyor.
Aramak için en iyi zaman fırtınanın gelip...
...tüm kumları, çakılları ve hatta kayaların altını açığa çıkardığı zamandır.
İhtiyozorun sonunun nasıl geldiğini anlamak için...
...fosilin bazı fotoğraflarını...
tarih öncesine ait hayvanların ölüm sebebini araştırmada uzman olan kişilere gönderdik.
Bana gönderdiğin fotoğraflara baktığımda bazı kırıklar gördüm.
İlk olarak burayı fark ettim.
Bakarsan buradaki kaburga kırığının ucunun biraz bombeli olduğunu görürsün.
Bu, kırıkların oluşmasının ardından kaburganın iyileştiğini...
...ve canlının biraz daha yaşadığını gösteriyor.
Ve burada da yüzgeç kemiklerinin üzerinde bazı ısırık izleri var.
- Ve onun da iyileştiğini görebilirsin. - Evet bu kesinlikle eski bir yara.
- Bu hayvan hayata biraz kötü başlamış. - Evet.
Fakat bazı kırıklar farklı bir hikaye anlatıyor.
Eğer buraya, özellikle buna bakarsan...
...buradaki kırığın bu kırıkla eşleştiğini görürsün...
...ve kırıkların oluşturduğu tüm çizgi boyunca...
...yeni kemik oluşumunun olmadığını gözlemleyebilirsin.
Bu da bir şeyin bu göğüs kafesini ezdiğini gösteriyor.
Yani buradaki bu sinirsel omurgaya bak. Bunlar kusursuz olarak devam ederken...
...buradan buraya kadar olan kısım tamamen kırılmış.
Bu kırılmış olan son kemik ve buradan sonra yine aynı şekilde kusursuz.
Yani buradan buraya kadar olan kısım zarar görmüş.
Kaburgalar da yine buradan buraya kadar zarar görmüş...
...ve ayrıca buradaki birkaç karın kaburgası da buna dahil...
...ve bence bu canlıya tam buradan saldırılmış.
Muhtemelen burası...
...ona saldıran canlının kafatasının ne kadar geniş olduğunu gösteriyor.
- Evet. Yani bu şekilde buradan saldırdı. - Oradan bir yerden evet.
Muhtemelen bu şiddetli bir saldırıydı, ölümcül derecede yaralanmaya neden olmuştur.
Hatırlatırım göğüs kafesi akciğerleri korur. Bu bir hava soluyan deniz canlısıydı...
ve bu ciğerler sadece nefes almak için değil suya batmamak için de hayati öneme sahip.
Kaburgalar kırılıp ciğerler delindiği zaman bu hayvan ölmüş demektir.
Nefes alamaz ve ayrıca aşağıya, deniz tabanına doğru batar.
Bu hayvanı öldürmüş olabilecek hayvan...
...büyük olasılıkla yiyecek arıyordu ama onu yeme fırsatı bulamadı.
Bence sadece onu öldürdü. Onu yemedi yoksa bu kadar eksiksiz olamazdı.
Muhtemelen her şey suyun yüzeyinde gerçekleşti...
...ancak bu yaralar oluşur oluşmaz bu canlı bir taş gibi denizin dibine doğru battı...
...ve onu yemeye niyetlenen canlı onu kaybetti.
Görünen o ki Chris'in teorisi doğru olabilir.
Fakat ne tür bir canlı deniz ejderimize bu denli bir zarar verebilir?
Chris'in koleksiyonundaki sıra dışı bir fosil bize fikir verebilir.
Bu ihtiyozora ait fosilleşmiş bir dışkı parçasıdır...
...ve bu dışkı örneğinin içinde onu ilginç kılan bir şey var;
...balık pulları.
Yani bu, ihtiyozorların balıklarla beslendiğini gösteriyor...
...ancak dahası var,
...burada bulunan dışkı örneği çok daha ilginç...
...çünkü bu dışkının içinde dişler var,
...ihtiyozor dişleri.
Bu da bunu üreten canlının kesinlikle bir yamyam olduğunu gösteriyor.
Diğer ihtiyozor türlerini yiyordu.
Ejderimiz kendi türünün bir üyesi tarafından öldürülmüş olabilir mi?
Daha fazla şey öğrenebilmek için Stuttgart Doğal Tarih Müzesi'ne geldim.
Burada, dünyanın en etkileyici...
...ve çeşitli ihtiyozor koleksiyonlarından birine sahipler.
Pek çok şekilde ve boyutta fosiller var...
...ancak 200 milyon yıl önce var olmuş ihtiyozorların arasında...
...çok daha korkutucu bir şey vardı.
Temnodontozor,
...şimdiye kadar keşfedilen en büyük deniz ejderi.
Boyları yaklaşık olarak 10 metreydi...
...ve keşfedilen bazı kemik parçalarına bakıldığında...
...bundan daha da büyük olabilecekleri fark edildi.
Bu korkunç deniz canavarının kalıntıları...
...Stuttgart yakınlarındaki bir taş ocağında bulundu.
Bu şimdiye kadar bulunan en büyük ve eksiksiz temnodontozor fosili.
Bu devasa yırtıcı...
...bilinen hayvanlar arasındaki en büyük gözlere sahipti...
...ve bu gözler ona son derece gelişmiş bir görme yeteneği kazandırıyordu.
Bununla birlikte gözün etrafını saran bu kemik yapısı...
...derin sulardaki basınca karşı gözün korunmasını sağlıyordu.
Futbol topu büyüklüğündeki gözleri,
...bu canavarın Jura Devri okyanuslarının tüm derinliklerinde avlanabildiğini gösteriyor.
Ve neredeyse her şeyi parçalamasını mümkün kılan...
...keskin dişlere sahipti.
Bu dişler bıçak ağzı biçimindeydi ve eti parçalayabilmek için çok uygundu.
Ve burada da temnodontozorun...
...gerçek bir avcı olduğunu kanıtlayan bir diğer örnek var.
Burası onun midesi ve midesinin içinde...
...küçük dairesel kemikleri görebilirsiniz.
Yavru ihtiyozorlara ait belkemiklerini ve omurları...
Artık biliyoruz ki temnodontozor yavru ihtiyozorları avlayıp yiyebiliyordu...
...peki bizimki gibi yetişkin bir ihtiyozoru yiyebilir miydi?
Temnodontozor fosilleri...
...Jurassic Coast da dahil olmak üzere birkaç bölgede bulunmuştu.
Bu yüzden bu deniz canavarı artık bizim birinci derece şüphelimiz konumunda.
Soruşturmayı bir sonraki aşamaya taşımak için bu türün başka bir üyesi olan...
...ve Jurassic Coast'ta bulunan bir fosili inceleyeceğiz.
Bu temnodontozorun kafatası...
...ve görebileceğiniz üzere kocaman.
Bu kafatası 19. yüzyılda Mary Anning tarafından Dorset sahilinde bulundu...
...ve umuyoruz ki en yeni teknikleri kullanarak...
...bu devasa canlının çenesinin ne kadar güçlü olabileceğini öğrenebiliriz.
Böylece, şu ana kadar ilk defa bilim insanlarından oluşan bir ekip...
...temnodontozorun ısırma gücünü hesaplamaya çalışacaklar.
İlk olarak kafatasının taranması gerekiyor.
Tabii bu iş göründüğü kadar kolay değil.
Bu kadar büyük bir tarayıcı pek fazla yok...
...bu yüzden atların taramasının yapıldığı Royal Veteriner Koleji'ne gidiyoruz.
Temnodontozorun kafatası 2 metre uzunluğunda...
...ve ağırlığı 200 kilogramdan fazla.
Şansımıza iki parça halinde.
Aksi halde bu devasa tarayıcıya bile sığamayabilirdi.
Pekala. 1, 2, 3 kaldırın.
Bu taramalar ekibe yalnızca temnodontozorun kafatasını yeniden inşa etmek için değil,
...aynı zamanda çene kaslarının büyüklüğünü hesaplamak için de yardımcı olacak.
Böylece bu devasa canlının ısırığının ne kadar güçlü olduğunu hesaplayarak...
...ihtiyozorumuzu öldürebilmek için yeterli olup olmadığını öğrenecekler.
Temnodontozorlar eti kolayca parçalayan, devasa dişlere sahip olduğundan farklıydılar.
Fakat diğer ihtiyozorlar avlarını nasıl yakalıyorlardı?
Fikir edinmek için günümüz yırtıcılarından birini iş üstündeyken görmeye geldim.
Görmüş olduğunuz Endonezya'dan gelen gavyal timsahıdır.
Sizin de gördüğünüz gibi ağzı Afrika timsahları gibi geniş ve yassı değil,
...uzun ve incedir ve bu şekilden dolayı su direnci düşük bir seviyede kalarak...
...balıkları etkili bir şekilde yakalamasına imkan tanıyor.
Gerçekten de bunlar çok ürkütücü hayvanlar.
İhtiyozorlar da bu şekilde besleniyor olmalıydılar.
Çeneleri bu timsahın çenelerine çok benzerdi.
Dişlerini saplayarak avını yakalardı, çiğnemeye gerek duymazdı...
...çünkü ağızının arka tarafı avını bütün halde yutabilecek kadar büyüktü.
Tıpkı bu timsahın yaptığı gibi.
Hint gavyalleri düzenli olarak diş düşürürler...
...ve burada biraz önce havuzda bulduğum bir diş var.
İhtiyozorun dişleri gibi çok sade dişler olduğunu görebilirsiniz.
Ve bunlarla yapmanız gereken tek şey balık yakalamaktır.
Tıpkı bu gavyal timsahı gibi ihtiyozorumuzun da...
...küçük, kaygan balıkları yakalamak için...
...dişleri ve çenesi evrimleşmişti.
Lyme Regis'te kemikler üzerindeki çalışmaların heyecanlı bir hal aldığını görüyoruz.
Chris hemen hemen tüm iskelet üzerinde fosilleşmiş deri parçaları olduğunu keşfetti.
Her şeyin üzerini örtüyor gibi görünüyor.
Bu kadarı bırakın, fosil üzerinde herhangi bir deri izi bile bulmak oldukça nadirdir.
Fosilleşmiş deri üzerinde uzman bir isim olan Fiann Smithwick...
...laboratuvarına götürmek için numune almaya geldi.
Derideki asıl pigmentlerin korunduğuna dair kanıtların olup olmadığına bakacağız.
- Bu çok güzel bir parça. - Gerçekten çok güzel. Mükemmel.
Fiann iyi şekilde korunmuş bu örneğin...
...derinin nasıl göründüğünü hatta renginin ne olduğunu belirtebileceğini umuyor.
Bristol Üniversitesi'nde fosilleşmiş derinin ufak bir parçasını...
...üstü altın parçacıklarıyla kaplanmış bu makineye yerleştiriyor.
Bu parçacıklar tarayıcı elektron mikroskobundan çıkan ışınları yansıtacak.
Böylesine eski bir fosilde deri parçalarını görebilmek gerçekten heyecan verici.
Ve ayrıca bu mikroskop derinin yapısını on binlerce kez büyütebilir.
200 milyon yıllık olmasına rağmen iyi korunmuş bir ihtiyozor derisine sahibiz.
Ve yarım mikrometre boyutundaki bu yapıyı incelediğimizde...
...ki mikrometre bir metrenin milyonda biridir...
...bu küçük parçacıkları ve onların melanozom ihtiva ettiğini görebiliyoruz.
Melanozomlar memeli hayvanların kıllarında,
...kuşların tüylerinde ve sürüngenlerin derilerinde bulunan pigmentleri içerir...
...ve bu pigmentlerin miktarı ve dağılımı...
...bize canlının hangi renge sahip olduğu hakkında bilgi verebilir.
Yüksek miktardaki melanozom daha koyu renkte olduğunu...
...düşük miktardaki ise daha açık renkte olduğunu gösterir.
Bu gördükleriniz hayvanın sırt kısmına ait.
Burada çok miktarda melanozom ve pigment var
...ancak hayvanın karın kısmından aldığımız örneklere baktığımızda...
...pigment miktarının sırttaki kadar çok olmadığını görüyoruz...
...ve muhtemelen karın bölgesi sırt kısmından daha açık bir renkteydi...
...ve bu günümüz canlılarında da görülen ve kamuflaj için kullanılan bir özelliktir.
Bu kamuflaj yetisini günümüzde yaşayan pek çok deniz canlısında görebilirsiniz.
Örneğin büyük beyaz köpekbalığında.
Yırtıcılar ve avların, her ikisinin de renkleri bu şekildedir.
Bu özellikleri onları yukarıdan ve aşağıdan görmeyi zorlaştırıyor.
Yani, ihtiyozorun bu kamuflaj yeteneğine sahip olduğunu ilk defa görüyoruz.
Yani bu canlı hakkında bildiklerimizi bir adım öteye taşıdık.
Kesinlikle ve bu bilgiler hayvanın yaşayışı hakkında bize önemli şeyler aktarabilir.
- Sadece şuradaki resme bakarak mı? - Sadece melanozomlara bakarak, evet.
Muhteşem.
Günümüzde bu kamuflaj özelliğine sahip canlılar...
...görüş netliğinin iyi olduğu açık denizlerde yaşama eğilimindedirler.
İhtiyozorlar da açık denizlerde yaşıyordu.
Bu yüzden bu kamuflaj yeteneğine sahip olmak onlar için çok değerliydi.
En son yapılan bilimsel araştırmalar...
...bu özelliğin ultraviyole ışınlarına karşı vücudu koruyabileceğini...
...ve vücut ısısını düzenlemeye yardımcı olabileceğini belirtiyor.
Hava soluyan bir canlı olarak,
...ihtiyozorların yüzeyde çok fazla zaman geçirmeleri gerekirdi.
Bu nedenden ötürü, bu özellik ihtiyozor için faydalı olabilirdi.
Günümüzde pek çok deniz sürüngeni hala okyanuslarda yaşıyor.
Kaplumbağalar bunlardan bir tanesi.
İçlerindeki en büyükleri ve aslında ataları olan deri sırtlı deniz kaplumbağası...
...ihtiyozorların yaşadığı zamanlarda da yaşıyordu.
Bugün ise Karayipler de dahil olmak üzere pek çok sahile yumurtlamak için geliyorlar.
Bu devasa deri sırtlı deniz kaplumbağası yumurtalarını bırakıyor.
Denizden karaya çıkarak çukur kazmaya başladı...
...ve şu anda yaklaşık olarak 100 yumurta bırakıyor.
Çukuru doldurduktan sonra...
...denize dönerek kendi yoluna bakacak.
Hiç şüphe yok ki oldukça zahmetli bir süreç.
Yumurtaları bırakmak için karaya çıkmak zorunda kalmak...
...denizde yaşayan tüm sürüngenlerin yüz yüze kaldığı bir mücadeledir.
İhtiyozorlar da sürüngendi ve denizde yaşıyorlardı...
...ancak denizde yaşamaya öylesine uyum sağlamışlardı ki...
...suyun içinde doğum yapabiliyorlardı.
Ve bu durum deniz ejderini karaya yapacağı tehlikeli yolculuktan kurtarıyordu.
Stuttgart müzesinde...
...ihtiyozorların yavrularını doğurarak dünyaya getirdiğine dair...
...olağanüstü bir kanıt var.
İşte, gerçekten olağanüstü...
...güzel, handiyse dokunaklı bu fosil...
...ihtiyozorların yavrularını doğurduğunun kesin bir kanıtı.
İşte yavru burada...
...tam da doğum kanalından çıkarken.
Kuyruk önde dışarı çıkıyor...
...ve serbest kalır kalmaz...
...ilk nefesini almak için yüzeye çıkmış olacaktı.
Ancak bu olmadan önce bir şey oldu.
Ve kanıtı da burada.
Her ne olduysa, ani bir ölüm olmuş olmalı.
Yani ihtiyozorlar, günümüzdeki birçok köpekbalığı türü gibi...
...yavrularını doğurarak dünyaya getiriyordu.
Birkaç haftalık araştırmadan sonra...
...Bristol Üniversitesi ekibi...
...temnodontozor çenesinin gücünü analiz edebilmek için...
...kafatasını yeniden bir araya getirebildi.
Bu hayvanın ısırığının gücünü nasıl hesaplıyorsunuz?
Öğrenmemiz gereken ilk şey...
...kafatasının arka kısmına sığabilecek kas hacmi.
Kaslar bu bölgeye bağlanıyor.
Ve daha ileriye, buraya bağlanan bir kas grubu daha var.
Kas hacmini biliyorsak, o kasın ne kadar kuvvet üretebileceğini de tahmin edebiliriz.
- Peki ne buldunuz? - Isırma kuvvetine dair...
...üst tahminimiz yaklaşık 30.000 Newton. Bunu modern bir bağlama oturtursak...
...şimdiye dek ölçülmüş en büyük tuzlu su timsahından iki kat daha güçlü.
- İki kat daha güçlü mü? - Evet.
- Bu muazzam! - Evet, çok güçlü bir ısırık kuvveti.
Öyleyse bu, kendi zamanının...
...en güçlü çenesine sahip hayvan olmalı, değil mi?
Bu kesinlikle doğru, evet. Kendi zamanında olabilir.
Yalnızca güçlü bir çeneye sahip değil...
...çene kapama kasları çene eklemine de oldukça yakın.
Normalde bunun olduğu hayvanlarda çok hızlı ama daha güçsüz bir ısırış olur.
Ama bu hayvanın çok büyük olması ve hızlı ısırabilmesi demek...
...boyutunun büyüklüğünden ötürü ısırığı daha da güçlü yapıyor.
İki özelliğin de en iyisine sahip.
- Yani, Jura Devri denizlerinin kralıydı. - Ya da kraliçesi.
Affedersin!
Dolayısıyla temnodontozorun...
...deniz ejderimizi yalnızca öldürecek kadar değil...
...kafasını da koparabilecek kadar güçlü olması muhtemel görünüyor.
Korkunç bir mücadele olmalı.
Araştırmalarımız, deniz ejderimizin nasıl öldüğüne dair...
...oldukça iyi bir fikir verdi.
Ancak, Bristol Üniversitesi'ndeki yeniden yapılandırma çalışmaları...
...bize yaşamı hakkında daha fazla bilgi verebilir mi?
Fosili içeren tüm bloklar tarandı.
Bu taramalar sayesinde ekip, kemikleri tek tek ayırt ettikten sonra bir araya getirebildi.
Ve ihtiyozorun vücudunun saldırıya uğramadan önceki halinin...
...3 boyutlu görüntüsünü oluşturdu.
Diğer ihtiyozor türlerini temel alarak tahmini bir kafa eklediler.
- Muhteşem! - Hayvanın tamamı bu...
...ve yaklaşık 4,5 m uzunluğunda olabileceğini tahmin ediyoruz.
Lyme'dakilerin çoğundan büyük mü?
Evet, bu kesinlikle Lyme Regis'te gördüğümüz ihtiyozorların çoğundan daha büyük.
Çok büyük. İnanılmaz görünüyor.
Ön bacaklar burada. Burada da arka bacaklar var.
Ve arka tarafta da kuyruk kıvrımı var.
Bu, vücut boyu uzanan omurga tarafından desteklenir.
- Bu kıvrım doğal, değil mi? Kırık değil. - Evet.
İleri doğru itmek için kuyruğun alt kısmına güç sağlıyor.
Köpekbalığında olduğu gibi kuyruk kıvrımı, hayvanın esas itici organı.
- Peki, bu yeni bir tür olabilir mi? - Evet.
Bir araya gelmiş bu kanıt parçaları bunun yeni bir tür olacağını gösteriyor.
Aşırı heyecan verici. Sık olan bir şey değil.
- Tarihi! - Evet.
Bu harika bir haber.
Lyme Regis sahilinde Chris'in yaptığı bir gözlem sayesinde...
...yeni bir ihtiyozor türü keşfedildi.
Ve bu büyüleyici yaratıklar hakkındaki bilgimiz arttı.
Tek bir fosilden bu kadar keşif yapılabilmesi olağanüstü.
Dijital rekonstrüksiyon bu hayvanın nasıl görünüp,
...nasıl hareket ettiğini anlayabilmemiz için yeniden inşa etmemizi mümkün kıldı.
Bu canlının "karşıt gölgeli" olduğunu ilk kez keşfettik.
Fakat bu saldırıya uğramasını önlemiyordu.
Kemiklerini analiz ederek, muhtemel saldırganın...
...o zamanın denizlerinin en vahşi yırtıcısı...
...temnodontozor olduğu sonucuna vardık.
Büyüleyici bir keşif yolculuğuydu.
Fakat benim asıl merak ettiğim şey kemiklerin kendisi.
Temizlendikten sonra neye benzeyeceklerini görmek için sabırsızlanıyorum.
Aylar süren zahmetli ve sabırlı hazırlıklardan sonra...
...Chris ve ekibi, kadim deniz ejderinin...
...fosili üzerindeki çalışmalarını tamamladı.
İşte bitti.
Gerçekten çok güzel, değil mi?
Yani çok güzel, kesinlikle.
Teşekkür ederim. Harika bir örnek, değil mi?
Harika! Son 100 yılda kaç yeni tür keşfedildi?
Çok az... Çok, çok az.
Ve daha önce hiç görülmemiş bir şey bulmak çok heyecan verici.
Bu canlının sadece vücudunu açığa çıkarmak bile...
...çok uzun bir zaman aldı.
Ama aynı zamanda olağanüstü bir hikayeyi de ortaya çıkardı.
Denizlerimizdeki ölüm kalım ve avcı av mücadelesinin hikayesini...
...200 milyon yıl önce, hemen aşağıda.
Evet, harika bir hikaye.
Gerçekten çok heyecanlı ve romantik.
Chris için, bu severek emek verdiği bir iş.
Ve paleontolojik bulmacada bir boşluk daha dolduruldu.
Dorset sahilinde, garip görünümlü bir kaya ile başlamış olan bir hikaye.
200 milyon yıl kadar önce...
...tam burada...
...zamanının en büyük yırtıcısının yüzdüğünü düşünmek olağanüstü.
Fosiller ve fosil avcılığında gerçekten sevdiğim şey de bu.
İnsanoğlunun bu gezegende ortaya çıkışından...
...milyonlarca yıl önce dünyanın nasıl bir yer olduğuna dair...
...bize olağanüstü canlı bir bakış açısı veriyor.
İhtiyozorun nesli, yaklaşık 90 milyon yıl önce yok oldu.
Nedenini kimse bilmiyor.
Ama burada, o muhteşem fosilin çıkartıldığı yerde dururken...
...ejderlerin gerçekten de denizlere hükmettiği...
...bir zamanı hayal etmek zor değil.
Çeviri: Ali GÖL & skopofil twitter: aligol1729